Spis treści:

  1. Ogólnie
  2. Charakter prawny umowy
  3. Strony umowy
  4. Przedmiot i forma umowy
  5. Czas trwania umowy
  6. Sposób wykonywania umowy
  7. Odpowiedzialność i koszty
  8. Inne

1. Ogólnie

Umowa użyczenia ? umowa, w której użyczający zobowiązuje się oddać biorącemu w użyczenie rzecz do bezpłatnego używania.

Użyczenie to jedna z najbardziej popularnych umów w codziennym obrocie, nie tylko gospodarczym. Najczęściej pojawia się w relacjach sąsiedzkich (użyczenie narzędzi), koleżeńskich (użyczenie sprzętu komputerowego) lub gospodarczych (użyczenie maszyn). Umowa ta preferowana jest ze względu na prostotę, niewielką liczbę obowiązków stron oraz brak komercyjnego charakteru (nieodpłatność).

2. Charakter prawny umowy

Kluczowym elementem użyczenia jest jego nieodpłatność rozumiana szeroko – musi dotyczyć wszelkich elementów umowy, która nie może nakładać na biorącego do używania żadnych świadczeń na rzecz użyczającego albo innych podmiotów.

W związku ze swoim celem, umowa użyczenia jest umową jednostronnie zobowiązującą ? stroną zobowiązaną do jakichkolwiek świadczeń jest wyłącznie użyczający.

Umowa użyczenia jest umową realną, ponieważ do jej zawarcia niezbędne jest, oprócz oświadczeń woli stron, faktyczne wydanie rzeczy przez użyczającego.

Użyczenie nieruchomości może zostać ujawnione w księdze wieczystej.

3. Strony umowy

Nie ma zasadniczo ograniczeń w kwestii tego, kto może być stroną umowy użyczenia. By wydać rzecz, używający musi być w jej posiadaniu, ale nie ma obowiązku legitymowania się tytułem własności. W związku z tym, użyczającym może być również posiadacz samoistny i zależny, a także dzierżyciel.

4. Przedmiot i forma umowy

Przedmiotem użyczenia może być:

  1. rzecz ruchoma;
  2. nieruchomość;
  3. część rzeczy (np. ściana budynku);
  4. zbiór rzeczy (kolekcja książek);
  5. zwierzę (koń do zaprzęgu).

Nie mogą być przedmiotem użyczenia:

  1. rzeczy oznaczone co do gatunku (choć istnieją tutaj rozbieżności w poglądach);
  2. pieniądze będące środkiem płatniczym (ale mogą być już np. pieniądze wycofane z obiegu);
  3. akcje w celu posłużenia się nimi do głosowania na walnym zgromadzeniu akcjonariuszy lub wykonywania praw mniejszości (art. 590 pkt 2 k.s.h.);
  4. prawa;
  5. zbiory rzeczy i praw (wyjątek – nieruchomość, wraz z nią użyczenie obejmuje też prawa będące jej częścią składową, np. służebność gruntową).

Forma umowy ? użyczenie nie wymaga żadnej szczególnej formy.

5. Czas trwania umowy

Czas użyczenia może być oznaczony lub nieoznaczony.

Sposoby zakończenia umowy zawartej na czas nieoznaczony:

  1. bez wypowiedzenia – gdy biorący uczynił zgodnie z umową użytek z rzeczy albo gdy upłynął już czas, w którym mógł ten użytek uczynić (warunek – umowa musi wskazywać cel użyczenia);
  2. wypowiedzenie ? w innych przypadkach, obie strony mogą wypowiedzieć.

Przedterminowe zakończenie umowy na czas oznaczony lub nieoznaczony (na żądanie użyczającego):

  1. biorący rzecz używa jej niezgodnie z właściwościami, przeznaczeniem lub umową;
  2. biorący powierza rzecz innej osobie bez zgody lub przymuszenia okolicznościami;
  3. rzecz staje się użyczającemu potrzebna z powodów nieprzewidzianych w momencie zawarcia umowy (np. chce nią inaczej rozporządzić).

Szczególne przypadki wygaśnięcia umowy:

  1. wygaśnięcie umowy użyczenia w momencie zakończenia pierwotnego stosunku najmu (art. 668 § 2 k.c.);
  2. w razie upadłości jednej ze stron – jeśli rzecz nie została wydana, a gdy została – na żądanie jednej ze stron (art. 104 p.u.i.n.);
  3. śmierć biorącego w użyczenie.

Dopuszcza się analogiczne stosowanie do użyczenia przepisów o najmie. W związku z tym, jeśli użyczenie trwa dłużej niż 10 lat, można uznać, że zostało zawarte na czas nieoznaczony.

6. Sposób wykonywania umowy

Sposób używania rzeczy określają strony w umowie. Jeśli jednak tego nie zrobią, biorący w użyczenie powinien korzystać z rzeczy kierując się jej właściwościami i przeznaczeniem. Wiąże się to również z faktem, że zwracając rzecz biorący w użyczenie powinien oddawać ją w stanie niepogorszonym.

Jak wynika z kodeksu, biorący w użyczenie nie może także bez zgody użyczającego oddać rzeczy osobie trzeciej. Zgoda nie jest wymagana, gdy:

  1. rzecz powierzono osobie trzeciej bez charakteru używania (np. w celu przechowania);
  2. biorącego do oddania rzeczy osobie trzeciej zmusiły okoliczności.

Jeśli biorący w użyczenie odda osobie trzeciej rzecz, ponosi odpowiedzialność za to, by osoba ta używała rzecz zgodnie z jej właściwościami, przeznaczeniem i umową.

7. Odpowiedzialność i koszty

Odpowiedzialność za wady rzeczy:

  1. jeśli rzecz użyczona miała wady, użyczający (jeśli nie poinformował o tych wadach najpóźniej w chwili wydania) ma obowiązek naprawienia z tego tytułu szkody wyrządzonej biorącemu;
  2. wyjątki:
    1. użyczający nie wiedział o wadach ? nie ma znaczenia, czy była to zawiniona niewiedza;
    2. biorący mógł łatwo wadę zauważyć – sytuacja, w której bez profesjonalnej wiedzy oraz zaawansowanych narzędzi lub środków finansowych (zlecenie opinii biegłemu lub oddanie do warsztatu) można było stwierdzić, że rzecz ma wady;
  3. nie jest to odpowiedzialność z rękojmi, wady mogą być fizyczne lub prawne.

Kiedy biorący odpowiada za przypadkową utratę lub uszkodzenie rzeczy:

  1. używa jej w sposób sprzeczny z umową, właściwościami lub przeznaczeniem;
  2. powierzył rzecz innej osobie bez zgody lub przymusowych okoliczności.

Warunkiem odpowiedzialności za przypadkową utratę lub uszkodzenie rzeczy w ww. przypadkach jest stwierdzenie, że gdyby nie takie zachowania biorącego, rzecz nie uległaby utracie lub uszkodzeniu. Jest to odpowiedzialność na zasadzie ryzyka.

Odpowiedzialność solidarna ? jeśli kilka osób wzięło rzecz w użyczenie, odpowiadają za nią solidarnie. Nie ma znaczenia, która z tych osób doprowadziła np. do powstania szkody ? użyczający może żądać zapłaty odszkodowania solidarnie od wszystkich.

Zwrot rzeczy – biorący obowiązany jest zwrócić rzecz w stanie niepogorszonym (nie ponosi odpowiedzialności za zużycie będące następstwem prawidłowego używania). Jeśli biorący powierzył rzecz innej osobie, obowiązek zwrotu ciąży także na tej osobie. Jeśli umowa nie stanowi inaczej, zwrot powinien być dokonany niezwłocznie po ustaniu użyczenia. Z drugiej strony, użyczający nie może odmówić odbioru rzeczy, choćby była uszkodzona (nie ma to jednak wpływu na ewentualne roszczenia z tego tytułu).

Biorący w użyczenie ponosi zwykłe koszty (koszty potrzebne do zachowania rzeczy w stanie niepogorszonym) utrzymania. Jeśli poczynił wydatki lub nakłady, stosuje się przepisy o prowadzeniu cudzych spraw bez zlecenia. Ze względu na to, że umowa użyczenia jest zobowiązaniem nieodpłatnym, biorący w użyczenie nie może żądać od użyczającego ponoszenia nakładów na rzecz. Strony mogą zmienić sposób rozliczania wydatków i nakładów poczynionych przez biorącego w użyczenie w umowie.

8. Inne

Zbycie przez użyczającego w czasie trwania użyczenia jego przedmiotu nie powoduje wstąpienia nabywcy w stosunek użyczenia.

Różnice między użyczeniem a innymi stosunkami:

  1. nieodpłatność (w przeciwieństwie do najmu czy leasingu);
  2. biorący w użyczenie nie pobiera pożytków (w przeciwieństwie do dzierżawy czy użytkowania);
  3. możliwa umowa o bezpłatne używanie rzeczy i pobieranie pożytków (przez pożytki nie jest to użyczenie).

Przedawnienie roszczeń:

  1. rok od zwrotu rzeczy (także dla przedsiębiorców):
    1. naprawienie szkody w związku z uszkodzeniem lub pogorszeniem rzeczy (użyczający);
    2. zwrot nakładów na rzecz i naprawienie szkody w związku z wadami rzeczy (biorący);
  2. pozostałe roszczenia na zasadach ogólnych.

M. W.

Orzeczenia:

Bibliografia:

  • J. Ciszewski, K. Jędrej i in., Kodeks cywilny. Komentarz, Wydawnictwo LexisNexis, 2014;
  • E. Lewandowska, Zwykłe koszty utrzymania przy umowie użyczenia lokalu mieszkalnego, Monitor Prawniczy nr 21, 2013;
  • J. Gołaczyński w: E. Gniewek, P. Machnikowski [red.], Kodeks cywilny. Komentarz, Wydawnictwo C. H. Beck, 2014;
  • J. Górecki w: K. Osajda [red.], Kodeks cywilny, Komentarz, Wydawnictwo C.H. Beck, 2014.

Jeden komentarz

  1. Dzień dobry.
    Z tego co się orientuję, to umowa użyczenia wygasa w razie zbycia rzeczy użyczonej przez jej dotychczasowego właściciela. Takie też stanowisko zajął Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 7 kwietnia 2005 r. (II CK 569/04, L.) przyjmując, iż w przypadku zbycia rzeczy użyczonej w czasie trwania umowy użyczenia, jej nabywca nie wstępuje w stosunek użyczenia w miejsce zbywcy.

    Joanna

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *