Separacja

separacja

Spis treści:

  1. Ogólnie
  2. Charakter prawny
  3. Przesłanki
  4. Rodzaje
  5. Separacja na zgodne żądanie małżonków
  6. Zakres orzekania
  7. Rozwód
  8. Skutki separacji
  9. Zniesienie separacji
  10. Zagadnienia procesowe

1. Ogólnie

Separacja – instytucja prawa cywilnego, która zmienia wzajemne prawa i obowiązki małżonków w podobny sposób, jak czyni to rozwód. W przeciwieństwie jednak do tego ostatniego, nie ustaje samo małżeństwo, przez co zainteresowani nie mogą wziąć kolejnego ślubu. Z praktycznego punktu widzenia, separacja jest ostatecznym testem sprawdzającym, czy małżeństwo można jeszcze uratować.

Separacja jest zatem zamiennikiem rozwodu, o łatwiejszych do odkręcenia skutkach prawnych. Najczęściej separacja prawna „legalizuje” separację faktyczną i bywa ostatnią szansą na pojednanie zwaśnionych małżonków.

2. Charakter prawny

Separacja jest orzekana:

  1. w procesie – wyrokiem;
  2. w nieprocesie – postanowieniem.

Oba orzeczenia są orzeczeniami konstytutywnymi.

3. Przesłanki

Pozytywna przesłanka orzeczenia separacji – zupełny rozkład pożycia między małżonkami. Zupełny rozkład pożycia oznacza przede wszystkich zerwanie wszelkich wzajemnych więzi łączących małżonków (emocjonalnych, ekonomicznych, fizycznych). Nie oznacza to, że zawsze wszystkie z tych więzi muszą ulec rozkładowi – jeśli np. z przyczyn finansowych małżonkowie muszą mieszkać w jednym domu, nie przesądza to jeszcze, że w takiej sytuacji sąd nie będzie mógł orzec separacji.

Negatywne przesłanki orzeczenia separacji:

  1. dobro wspólnych małoletnich dzieci (także przysposobionych);
  2. sprzeczność separacji z innymi zasadami współżycia społecznego (dobro pełnoletnich dzieci, choroba małżonka).

Jak w innych obszarach prawa rodzinnego, tak i tutaj należy wskazać, że prym wiedzie zasada, zgodnie z którą o dobru małoletniego dziecka za każdym razem należy rozstrzygać indywidualnie. Nie ma bowiem zamkniętego katalogu przesłanek, które decydują o tym, co jest dla dziecka korzystne.

4. Rodzaje

Separacja faktyczna ma miejsce w sytuacji, gdy małżonkowie nie pozostają we wspólnym pożyciu. Nie jest to stan stwierdzony przez sąd, ale realna okoliczność opisujące relacje wewnątrz małżeństwa. Separacja faktyczna ma jednak doniosłe skutki prawne, ponieważ wpływa na kwestie alimentów, władzy rodzicielskiej czy kontaktów.

Separacja prawna z kolei jest konstrukcją prawną, która zostaje stwierdzona przez sąd. W przeciwieństwie do faktycznej, separacja prawna pociąga za sobą dużo poważniejsze skutki prawne (takie na przykład jak wyłączenie z kręgu spadkobierców).

5. Separacja na zgodne żądanie małżonków

Orzeczenie separacji na zgodne żądanie małżonków następuje, gdy spełnione są warunki:

  1. brak wspólnych małoletnich dzieci
  2. małżonkowie zgodnie występują o takie orzeczenie
  3. nastąpił zupełny rozkład pożycia (choć nie wynika to bezpośrednio z przepisu)

Czasami, gdy na przeszkodzie stoją zasady współżycia społecznego, sad może odmówić orzeczenia separacji. Będzie to miało miejsce na przykład wówczas, gdy małżonkowie posiadają pełnoletnie, choć niepełnosprawne dziecko.

Z treści art. 567[2] k.p.c. wynika, że w sprawie o separację na zgodny wniosek małżonków, w razie cofnięcia uprzednio zgłoszonego żądania albo wyrażenia w inny sposób braku zgody na orzeczenie separacji przez któregokolwiek z małżonków, postępowanie się umarza. Nie stosuje się w tym wypadku art. 512 § 1 k.p.c., który stanowi, że po rozpoczęciu posiedzenia albo po złożeniu przez któregokolwiek z uczestników oświadczenia na piśmie, cofnięcie wniosku jest skuteczne tylko wtedy, gdy inni uczestnicy nie sprzeciwili się temu w terminie wyznaczonym. Zatem w tym wypadku cofnięcie żądania nie wymaga akceptacji ze strony drugiego małżonka.

6. Zakres orzekania

Przy separacji stosuje się odpowiednio przepisy art. 57 i 58 k.r.o. W związku z tym, sąd orzeka, czy i który z małżonków ponosi winę rozkładu pożycia. Wyjątki:

  1. separacja na zgodne żądanie małżonków;
  2. separacja na żądanie jednego z małżonków, ale później oboje zażądali, żeby sąd zaniechał orzekania o winie.

Treść orzeczenia o separacji:

  1. z urzędu:
    1. orzeczenie o winie (chyba, że wyjątki);
    2. rozstrzygnięcie co do władzy rodzicielskiej;
    3. rozstrzygnięcie o kontaktach rodziców z dzieckiem;
    4. określenie wysokości kosztów utrzymania i wychowania dziecka ponoszonych przez każdego z małżonków;
    5. ustalenie sposobu korzystania ze wspólnie zajmowanego mieszkania;
  2. na żądanie jednego z małżonków:
    1. eksmisja jednego z małżonków ze wspólnie zajmowanego mieszkania;
    2. podział majątku wspólnego, jeśli nie spowoduje to nadmiernej zwłoki w postępowaniu;
  3. na zgodny wniosek stron:
    1. podział wspólnego mieszkania (jeśli możliwy);
    2. przyznanie mieszkania jednemu z małżonków, jeśli drugi wyraża zgodę.

7. Rozwód

Zgodnie z art. 61[2] k.r.o., jeśli jeden małżonek chce separacji, a drugi rozwodu, sąd orzeka rozwód (oczywiście, jeśli dla orzeczenia rozwodu spełniono przesłanki). Jeśli sąd z uwagi na brak przesłanek nie może orzec rozwodu, ale spełniono przesłanki separacji – orzeka separację.

Żądanie rozwodu jest dopuszczalne:

  1. przed zawiśnięciem sprawy o separację – przez wytoczenie powództwa;
  2. w czasie procesu o separację;
  3. w czasie procesu o rozwód – przez pozwanego;
  4. w czasie postępowania nieprocesowego o separację – przez wytoczenie powództwa;
  5. po prawomocnym orzeczeniu separacji – przez wytoczenie powództwa.

8. Skutki separacji

Orzeczenie separacji w zasadzie wywołuje takie same skutki jak orzeczenie rozwodu (wyjątki określa ustawa). Przykłady skutków:

  1. powstanie rozdzielności majątkowej;
  2. brak domniemania pochodzenia dziecka od męża matki (art. 62 § 1 k.r.o.);
  3. możliwość dochodzenia alimentów;
  4. brak obowiązku wspólnego pożycia.

Skutki małżeństwa, których nie wyłącza separacja:

  1. zakaz zawarcia nowego małżeństwa (bo poprzednie przecież ciągle istnieje);
  2. obowiązek wzajemnej pomocy (jeśli wymagają tego zasady słuszności);

9. Zniesienie separacji

Separację sąd znosi na zgodne żądanie małżonków. Nie może zatem zrobić tego na żądanie wyłącznie jednego z małżonków. Co ciekawe, zgodne żądanie jest dla sądu wiążące nawet wtedy, gdy z przeprowadzonego postępowania wynika, że zupełny rozkład pożycia ciągle ma miejsce.

Po zniesieniu separacji ustają jej skutki, a sąd rozstrzyga o władzy rodzicielskiej nad wspólnym małoletnim dzieckiem małżonków.

10. Zagadnienia procesowe

Przy zgodny wniosku małżonków, do postępowania stosuje się przepisy dotyczące nieprocesu. Jeśli natomiast tylko jedno z małżonków żąda separacji (a tym samym ich interesy nie są zbieżne), w grę wchodzić będzie postępowanie procesowe. Zgodność żądania musi istnieć w momencie wydawania przez sąd orzeczenia. Jeśli jeden lub oboje zrezygnują z takiego wniosku, sprawa nie będzie już mogła być rozpatrywana w nieprocesie.

Zgodnie z art. 436 k.p.c., jeśli istnieją widoki na uratowanie małżeństwa, sad może sprawę o separację skierować do mediacji.

Zgodnie natomiast z art. 440 k.p.c., jeśli sąd nabierze przekonania, że istnieją widoki na utrzymanie pożycia małżeńskiego, raz w toku postępowania może je zawiesić.

M. W.

Bibliografia:

  • B. Czech w: H. Ciepła, B. Czech i in., Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz, Wydawnictwo LexisNexis, 2011;
  • J. Gajda w: K. Pietrzykowski [red.], Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz, Wydawnictwo C. H. Beck, 2015.

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

Możesz użyć następujących tagów oraz atrybutów HTML-a: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>